Kilimo cha nyanya ni moja kati ya miradi yenye tija kubwa na faida ya haraka kwa mkulima yeyote nchini Tanzania, lakini changamoto kubwa hutokea pale msimu wa mvua za masika unapoanza. Unyevuhewa unapokuwa mkubwa na joto kupungua, mazingira yanakuwa rafiki sana kwa wadudu na mashambulizi ya fangasi kuenea kwa kasi ya ajabu. Kama mkulima usipochukua hatua za mapema, unaweza kupoteza hadi asilimia 100 ya mazao yako ndani ya wiki chache tu, jambo linalofanya uwekezaji wako wote kupotea. Ili kuepuka hasara hiyo, ni muhimu kufahamu magonjwa ya nyanya yanayosumbua zaidi msimu huu na mbinu sahihi za kukabiliana nayo.

1. Kutambua na Kudhibiti ugonjwa wa Ukungu wa Mapema na Chelewa (Blights)

Magonjwa ya ukungu wa mapema (Early Blight) na ukungu wa chelewa (Late Blight) ndio maadui wakubwa wa zao hili wakati wa mvua, ambapo hujionyesha kupitia madoa ya kahawia au meusi kwenye majani na shina, na hatimaye kufanya matunda kuoza kabla hayajakomaa. Njia bora ya kukabiliana na changamoto hii ni kufanya ukaguzi wa mara kwa mara na kuanza kupulizia dawa ya ukungu kwenye nyanya mapema kabla hata dalili hazijawa kubwa. Matumizi ya viuatilifu vya kuzuia (preventative fungicides) vyenye viambata kazi kama Mancozeb au Copper, au vile vya kutibu (curative fungicides) kama vile vyenye Metalaxyl, yanasaidia sana kusimamisha ugonjwa huu usisambae kwenye miche mingine ya karibu.

2. Kupunguza Msongamano wa Matawi (Pruning) na Nafasi ya Kupanda

Mvua zinaponyesha, majani ya nyanya yanahitaji kukauka kwa haraka ili kuzuia spores za fangasi zisizaliane kwenye unyevu uliopo juu ya jani. Ukipanda miche kwa nafasi ndogo sana au ukiacha matawi kuwa mengi na kusongana chini, unakaribisha unyevu kubaki kwa muda mrefu, jambo linaloharakisha mlipuko wa magonjwa ya nyanya. Hakikisha unapunguza majani ya chini yanayogusa udongo (bottom pruning) na unazingatia umbali unaoruhusu hewa na mwanga wa jua kupenya vizuri katikati ya miche yako.

3. Matumizi ya Mfumo wa Kuegemeza Miche (Trellising/Staking)

Kushikiza miche ya nyanya kwenye miti au kamba na kuinyanyua juu wakati wa masika sio jambo la hiyari, bali ni hitaji la lazima ili kulinda mavuno yako. Miche inapoanguka na kugusa udongo uliolowa maji, inakuwa rahisi sana kushambuliwa na wadudu pamoja na fangasi wa ardhini wanaosababisha matunda kuoza na miche kunyauka. Hakikisha unainua miche yako mapema ili matunda na majani yabaki safi na yawe mbali na unyevu wa chini.

4. Kudhibiti Wadudu Wanaosambaza Magonjwa ya Virusi

Mbali na fangasi, wadudu kama inzi weupe (Whiteflies) na utitiri weusi wana tabia ya kuongezeka na kusambaza magonjwa ya virusi (kama Tomato Yellow Leaf Curl Virus) ambayo hayana tiba yakishaingia shambani. Unapaswa kuwa na ratiba madhubuti ya kupulizia viuatilifu vya wadudu (insecticides) vyenye ubora ili kuwaua wadudu hawa kabla hawajaleta madhara, huku ukichagua dawa zinazoweza kuchanganywa kwa usalama na ile dawa ya ukungu kwenye nyanya ili kuokoa muda na nguvu kazi wakati wa kuhudumia shamba.

5. Kuboresha Mfumo wa Mifereji ya Maji Shambani

Maji yaliyotuama kwenye mizizi ya nyanya kwa muda mrefu yanasababisha mizizi kukosa hewa ya oksijeni na kuanza kuoza, hali inayofanya mmea unyauke ghafla (Root Rot). Ili kuzuia jambo hili, tengeneza matuta marefu kabla ya kupanda na uhakikishe shamba lako lina mifereji mizuri inayoruhusu maji ya mvua kutiririka na kuondoka kwa haraka bila kukaa kwenye misingi ya miche. Udongo ukiwa na mtiririko mzuri wa maji, afya ya mmea inakuwa imara na uwezo wake wa kupambana na magonjwa unaongezeka kwa kiwango kikubwa.